Een paar gedachten over archetypische onderwerpen en literaire stromingen

Dit begon allemaal met een stelling van X over de schrijver en “de plicht van elke schrijver om voor de eeuwigheid te schrijven” (want anders neem je jezelf niet serieus genoeg als schrijver, als onderliggende motivate).

Van daar kwamen we op literaire stromingen. En of er een stroming is die eeuwig is (nee) en in hoeverre literaire stromingen onderhevig zijn aan mode (ik denk: behoorlijk).

Ik draai dingen graag om. En kwam op:

  1. Archetypische onderwerpen als basis
  2. Literaire stromingen als invulling van die archetypische onderwerpen

Twaalf voorbeelden van archetypische verhaal-onderwerpen:

  1. Liefde (romantisch, praktisch, ontluikend, stervend)
  2. Wraak (zorgvuldig uitgewerkt, in een vlaag van passie)
  3. Verwonding en ziekte (het breken van de wil, waanzinnig worden,
  4. Heling (het hervinden van de wil, genezing van een ziekte, het overkomen van beperkingen)
  5. Interne dreiging (een verrader, een moordenaar in de eigen groep, verslechtering van de eigen situatie door eigen handelen, of het handelen van een vertrouwd persoon)
  6. Externe dreiging (concurrentie, oorlog, ontslag)
  7. Verlies van iets of iemand (door dood, scheiding, afstand, onvoorziene omstandigheden)
  8. Het vinden of herwinnen van iets of iemand
  9. Een reis ergens naartoe (fysiek, in de persoonlijke ontwikkeling van een personage)
  10. Een vertrek (van een fysieke locatie, van een situatie, van een ander personage, in de vorm van een vlucht of een bewust proces)
  11. Het grijpbare (concrete doelen, fysieke objecten, rijkdom, armoede)
  12. Het ongrijpbare (goddelijke inmenging, geesten, een dreiging vanuit een onbekende bron)
  13. Een (kritische) analyse van (bepaalde trends in) een bepaald tijdsvlak (het verleden, het heden waarin de schrijver leeft, de plek waar de schrijver zelf leeft, een andere locatie)
  14. Een schets van een mogelijke toekomst (op basis van een bepaald aantal ideeën of idealen of technische en maatschappelijke ontwikkelingen)

 

Literaire stromingen als gevolg van de uitwerkingen van literaire archetypen

Elk verhaal bevat een mix van deze ingrediënten en ik denk dat de nadruk die op elk gelegd wordt één van de factoren is die bepaalt waarin een verhaal zal worden onderverdeeld.

Boeketreeksen draaien bijvoorbeeld primair rondom liefde, haat, wraak verwonding en/of heling. Primaire en eenvoudig te begrijpen onderwerpen die op zich al voldoende zijn om een meeslepend verhaal te vertellen.

Literaire werken smijten daar vaak nog een analytische laag bovenop. Liefde is niet alleen maar liefde, haat is niet alleen maar haat. Alles heeft (waarschijnlijk) context. Een reden. Alternatieven. Een duiding die vaak weer verband heeft met dat tijdsvlak en bepaalde culturele aspecten binnen dat tijdsvlak.

 

Genres

Wat maakt literatuur literatuur? En lectuur lectuur? Wat maakt dat verhaal X wel als genreverhaal wordt beschouwd, maar verhaal Y niet, terwijl beiden vergelijkbare onderwerpen behandelen? (Antwoord: dit hangt voor een groot deel af van wat centraal staat in dat verhaal en hoe dat verhaal verandert als je bepaalde elementen weglaat.)

Hoeveel verschillende redenen en manieren zijn er om verliefd te worden? Of juist een liefde te verliezen? Wie doen dat? Volwassenen? Pubers? Binnen welk kader gebeurt dat? En welke impact heeft dat? Leidt liefde tot oorlog? Wraak? Is die liefde verboden? Toegestaan? Oppervlakkig? Diep? Meer lust dan liefde? Leidt die liefde (binnen het verhaal) tot seks? En hoe expliciet wordt die seks weergegeven? Zien we meerdere lagen in dat verhaal?

Als we spreken over wraak, hoe wordt die uitgevoerd? Subtiel? Met wat onschuldige confrontaties? Moord? Doodslag? Enorm veel bloed en rondspattende ingewanden? Vanuit welk oogpunt bekijken we die wraak? Vanuit de dader? Het slachtoffer? De rechercheur die het onderzoek doet nadat de daad of daden gepleegd zijn? Richten we ons op de daad zelf? Op de reconstructie? Op de emotionele, financiële en anderzijdse gevolgen?

Als we ergens vandaan gaan (vertrek) wat maakt dat we gaan? Zijn we gedwongen door omstandigheden? Is het tegen onze wil? Is het een bewuste keuze? Zijn elders de omstandigheden beter? Of is het gewoon onderdeel van ons werk? Is de aankomst belangrijk? Of draait het om de reis? Komen we ooit op onze bestemming?

Als we ergens naartoe reizen, waarom is dat doel relevant? Wat gaan we daar vinden? Wat lokt ons? Worden we wel gelokt?

Als een liefde, een dreiging, een doel grijpbaar is, waar blijkt dat dan uit? Hoe gaan we daar mee om? Wat kunnen we daar nog meer mee doen?

Als iets ongrijpbaar is, hoe kunnen we daar dan grip op krijgen? Willen we dat wel? Geeft het vrede dat iets ongrijpbaar is? Of juist een (groot) gevoel van ongemak?

Is er sprake van transformatie? Van personages? Van de wereld rondom die personages? Zien we een reflectie van/op bepaalde culturen of culturele stromingen? Geeft ons dat meer inzicht in onszelf of de wereld rondom ons? Hoe diep gaat de schrijver daarin?  Hoeveel lagen vinden we? En hoeveel vrijheid wordt ons geboden in een eigen interpretatie van dat verhaal?

 

Cultuur en modegrillen

Literatuur en lectuur is (net als al het andere) onderhevig aan cultuur (en culturele veranderingen) mode en modegrillen. Waar het “wat” nauwelijks zal veranderen (liefde, wraak etcetera blijven onderdeel van onze menselijke belevenis) zal het “hoe” per tijdsperiode anders zijn.

Dit “hoe” dekt onder andere:

  1. Stijl en vorm van het verhaal —  gebruiken we bijvoorbeeld heel veel woorden en hoofdstukken om één bepaald ding uit te lichten, of knallen we met hoge snelheid door veel situaties heen? Schrijven we lineair of fragmentarisch? Met flashbacks of zonder flashbacks? Vanuit één gezichtspunt of meerdere gezichtspunten?
  2. Focus in het verhaal — waar ligt die focus? Op het individu? Op de omgeving rondom dat individu? Op de daden? Op de gevolgen van die daden? Op de morele boodschap? Iets anders?

Voor nu geen conclusie.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s