De echo-kamer met een beperkte set van schrijfregels

Show, don’t tell, beginnen in media-res, beperking van het aantal gezichtspunten in een (kort) verhaal, simpele woorden gebruiken en heldere zinnen schrijven, vooral een heldere en lineaire verhaalopbouw gebruiken zodat je je lezers niet verliest, het principe van ‘Chekhofs gun‘ respecteren, bloemrijke taal vermijden, bijwoorden zoveel mogelijk schrappen, de lezer niet teveel laten nadenken, de lezer niet teveel lastig vallen met moeilijke dingen.

Zomaar een greep uit schrijftips en aanbevelingen waar — in bepaalde echo-kamers van schrijvers — in mijn optiek soms teveel nadruk wordt gelegd als een ‘waarheid’.

 

1: Fuck de regels

Veel ‘schrijfregels’ zijn voornamelijk bevindingen. “Dit werkt in veel gevallen beter dan dat” waarbij rekening moet worden gehouden met het type lezer en het type verhaal. En net als bij sociale interacties heb je regels die:

  1. Helpen om die interactie tussen jou en je lezer makkelijker te maken
  2. Voor jou persoonlijke schrijven meer als een dwangbuis werken dan een hulpmiddel
  3. Totaal verkeerd aan je worden uitgelegd en daardoor een negatief effect hebben op je denken, je begrip en je werk

Een verhaal kan voornamelijk show zijn, kan helder en lineair zijn opgebouwd, kan zich richten op één personage, kan met de actie in media-res beginnen, kan een belangrijk plotpunt direct in het begin introduceren, kan zo worden opgebouwd dat elk element in het verhaal een groter cohesief geheel gaat vormen (Chekhofs gun), kan helder en efficient zijn in zinsbouw en woordgebruik. Het hoeft echter niet.

Daarom les 1: fuck de regels. Wat andere mensen graag in jouw verhaal terug zien is niet noodzakelijk wat jij wilt (of moet) schrijven. En in veel gevallen horen mensen (inclusief ikzelf) op dit vlak vaak de klok luiden maar hebben ze de fuck verstand waar werkelijk de klepel hangt.

 

2: Lees jezelf in

Literatuur en lectuur zijn geen statische objecten. Ook in de literatuur is vaak sprake van een ‘gevestigde orde’ met regeltjes die bepaald worden door een beperkte groep mensen met een grote bek en een groot genoeg platform om door (te) veel anderen gehoord te worden.

Het zijn vaak juist de tegenbewegingen die deze gevestigde orde (met hun vaak te nauwe regeltjes) zwaar onder druk zet en die deze gevestigde orde zelfs volledig in de vergetelheid kan duwen.

Zeker in de laatste 150 jaar zijn er binnen dit kader veel stijlvormen ontwikkeld waarmee je een verhaal zou kunnen vertellen (lees voor een beginpuntje dit stuk).

Twijfel je aan de dogma’s, lees jezelf dan in, in die verschillende stromingen en (bijbehorende) stijlvormen. Wat zijn de basisbeginselen bijvoorbeeld? Hoe zouden die bij jouw eigen aanpak kunnen passen? En welke effecten denk jij als schrijver daarmee teweeg te kunnen brengen bij de lezer?

 

3: Maak keuzes

Ik begin meestal met twee kernvragen:

  1. Wat wil ik overbrengen?
  2. Hoe wil ik mijn verhaal vertellen?

De stijl (het hoe in mijn geval) van een verhaal kan onder andere de emotie versterken die ik als schrijver over wil brengen (het wat in mijn geval).

Hier zijn vervolgens een aantal stijl-opties waar ik uit kies:

  1. Lineair / non lineair — Het verhaal volgt een heldere causale lijn waarin de ene actie op de andere volgt / het verhaal volgt een non-causale lijn, die zich bijvoorbeeld richt op de emotionele ontwikkeling van het personage
  2. Eén hoofdperonage / meerdere gezichtspunten — Het verhaal wordt vanuit één persoon verteld / meerdere personages geven elk hun eigen gezichtspunt, bijvoorbeeld rondom een bepaalde gebeurtenis of reeks van gebeurtenissen.
  3. Beschouwend / stream of conciousness — Het verhaal is een heldere beschouwing achteraf / we zitten midden in de actie en beleven vanuit de eerste hand (soms zonder duiding en soms chaotisch) wat er gebeurt.
  4. Afgerond / open — Het verhaal rondt netjes af waar het mee begon / het begin is slechts een aanzet tot andere gebeurtenissen die mogelijk geen conclusie bereiken.
  5. Focus op verhaal / focus op emotie — Het verhaal is de kern / de emotionele belevenis (van de lezer) is de kern van het verhaal en de gebeurtenissen ondersteunen dit proces slechts.
  6. Betrouwbare / onbetrouwbare verteller — Wat je leest is ook echt wat er binnen die verhaalwereld gebeurd is / wat je leest is een zeer subjectieve interpretatie van gebeurtenissen, die zich niet noodzakelijk werkelijk zo, of in die volgorde hebben voorgedaan.

(Ik ben hierin in de afgelopen jaren merkbaar conservatiever geworden, wat één van de redenen is dat ik de noodzaak voelde om hier een blogpost over te schrijven.)

Verder kun je verhalen schrijven als een serie brieven of e-mails, in de vorm van artikelen en berichtgevingen, in mengvormen waarin (bijvoorbeeld) emails en/of berichtgeving door journalisten en bloggers wordt afgewisseld met eerstehands ervaringen van één of meer personages.

Vanuit verhaaltechnisch oogpunt bestaan er eigenlijk geen beperkingen meer. Elke schrijfregel is al een keer grondig stukgemaakt. Sommige schrijvers hebben daar vervolgens weer een grote en prestigieuze literaire prijs mee gewonnen en de Aarde draait nog steeds rond de zon.

De vraag is daarom dan ook: wat wil jij? Waarom? Hoe? En hoe ga je dat invullen?

 

4: Gééf om je lezer, maar hou zelf de regie in handen

Lezers zijn mensen. En met sommige mensen zul je nooit een vriendschap op kunnen bouwen (omdat het gewoon een stel enorme eikels zijn, of omdat hun primaire interesses te ver van jouw eigen primaire interesses af liggen bijvoorbeeld). Daarom is het goed na te denken over wie je probeert te dienen en welke beloning je daar zelf uit hoopt te gaan halen. Ook lezers geven iets terug.

Dus:

  1. Wie is je lezer? Wie wil je (gaan) bereiken?
  2. Waarom wil jij die lezer iets geven dat aansluit op hun interesses?
  3. Hoe wil je dat gaan doen?
  4. Waarom zou jij die specifieke lezer leuk, aardig of interessant kunnen gaan vinden?

Stel een profiel op. Begin met jezelf. Wat voor persoon ben jij, of zou je (juist niet?) willen zijn? Wat maakt een verhaal voor jou (rete)interessant? Welk soort verhalen worden volgens jou te weinig geschreven? Hoe zou jij daar als schrijver in willen en kunnen voorzien?

Omdat je waarschijnlijk niet alleen voor jezelf schrijft, is het nuttig om ook naar je lezer en de markt te kijken.

Wat is belangrijk voor die lezer? Waar wordt die lezer helemaal lyrisch van? Waar knapt die lezer (die mogelijk heel veel op jouzelf lijkt) juist op af?

Wat zijn de goedlopende genres? Wie zijn de meest verkopende schrijvers? Wat maakt hun werk aantrekkelijk voor dat (grote) lezerspubliek? Welke stijlvormen gebruiken ze? Kun je die zelf ook toepassen? Kun je daar iets eigens aan toevoegen. Is het werk dat jij wilt lezen en schrijven een commercieel succesvolle stroming of juist een slechtlopende niche? Voel je je — zeker als het een niche is — daar comfortabel bij?

Waar en wanneer begin je je eigen doelen te verliezen? Waar en wanneer beginnen de verhalen voornamelijk voor andere mensen te zijn en niet meer voor jezelf?

 

5: Kwaliteit?

Kwaliteit is een subjectief begrip. Elke lezer heeft zijn/haar eigen eisen aan jouw verhaal.

Als schrijver kun je daarom maar één ding doen. En dat is je eigen kwaliteitsdoelen stellen. Een voorbeeld:

  1. Hoe moeten zinnen zijn opgesteld? Hoe moet de ritme en de flow zijn van je verhaal?
  2. Hoe diep graaf je als je onderzoek doet naar de onderwerpen die je aanhaalt in je werk? Hoe vergevingsgezind ben je als blijkt dat je feitelijk fout zit?
  3. Hoe belangrijk zijn de innerlijke werelden van je personages? Moeten ze emotioneel en inhoudelijk overtuigen of is bordkarton voldoende?
  4. Hoe coherent moeten de gebeurtenissen in je verhaal samenhangen? Mogen er absoluut geen (merkbare) plotgaten zijn, of is gatenkaas met onsamenhangende zaken goed genoeg zolang het verhaal maar lekker loopt?

 

 

Tot slot

Een korte checklist:

  1. Wat wil je zelf? Wat zijn je kaders en je eigen schrijf- en groeidoelen?
  2. Wie is je publiek? Pas jij daar zelf ook bij?
  3. Hoe past gegeven advies bij jou persoonlijke doelen? Ga je binnen je eigen kaders werkelijk beter werk leveren als je dat advies gaat volgen? Is het schrijven nog wel lonend als je het op die manier gaat doen?

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s