Een verhaalwereld is groter dan je woonkamer

Als de hoofdpersoon vanwege vervalste herinneringen denkt dat hij getrouwd is geweest met Patricia Hardy, die de dochter blijkt te zijn van de president van de Aarde en die vervolgens diezelfde avond nog onder zijn bescherming komt.

Als diezelfde hoofdpersoon vervolgens ontvoerd wordt, bij die president komt, over een ander personage hoort, die John Prescott heet, vervolgens –na zijn dood– wakker wordt op Venus, vlak naast het ziekenhuis waar John Prescott op dat moment samen met zijn vrouw de leiding heeft, begint er bij mij iets te jeuken.

Dit zijn overigens, in vogelvlucht, de eerste 70 bladzijden van “De wereld van nul-A”, van Van Vogt, een boek dat ik nu aan het herlezen ben.

Deze blogpost

Deze blogpost gaat niet over van Vogt, maar het schrijven van verhalen zelf. Waar begin je? Hoe begin je? Hoe bouw je je plot rond de personages die je gebruikt? Wie betrek je en wanneer? “De wereld van nul-A” is een voorbeeld. De fouten of keuzes die o.a. daar gemaakt worden zie je ook terug in verhalen van Nederlandse en Amerikaanse schrijvers. Verhalen die anno nu worden geschreven.

Mijn mening? Schrijvers zijn vrij om te doen wat ze willen. Boven een bepaald schrijfniveau zijn dit soort plot-vormen echter –in mijn optiek– geen optie meer. Net als met elk vak komt er (als je een paar treden hoger wilt gaan komen met je schrijven) een moment waarin je ook je plot, je personages, je verhaalwereld en je structuur serieus moet gaan nemen.

Deze blogpost gaat specifiek over luie keuzes en geeft een paar indicaties hoe je die kunt transformeren en vermijden.

Focus en beginnersfouten

Van Vogt was tegen de tijd dat hij “De wereld van nul-A” schreef, geen beginner meer. Je ziet dat in zijn verhaalopbouw. En de verklaringen die vaak later komen.

Van Vogt was echter ook lui. Bovenstaand plotwerk is lui. De aannames die Van Vogt maakt, zijn lui. Een paar voorbeelden:

  1. Blijkbaar heeft Particia Hardy geen enkele prioriteiten in haar leven, geen afspraken, geen verplichtingen. Op dezelfde dag dat Gilbert Gosseyn ontdekt dat zijn geheugen vervalst is, valt zij in haar armen, “om te leren hoe ze door de eerste ronde van de spelen kan komen”
  2. Blijkbaar heeft de president –ook haar vader– geen eigen geheime politie, geen capabele mensen en moet hij wel vertrouwen op zijn eigen nageslacht. Waarom? God zal het weten. (Moet wel zijn omdat dat het plot dient.)

Neem even een korte thalamus-pauze. Plaats jezelf dan in de positie van President Hardy. Of beter nog: Koning Willen Alexander.

“Koning! Een vreemde man is opgedoken. Zijn geheugens zijn gewist en vervalst en hij denkt dat hij getrouwd is met Uw dochter!”

“Hmmm. Deze man kan wel eens gevaarlijk worden voor ons complot. Ik heb een idee! Stuur mijn dochter Amalia –waarmee hij blijkbaar denkt getrouwd te zijn– op hem af, maar laat haar een valse identiteit aannemen zodat hij niet weet dat zij Amelia van Oranje is en laat haar doen alsof ze van hem wil leren!”

“Goed Sire!”

Voor het VERHAAL is dit een goed idee. We komen SMAK BOEM! bij de belangrijke spelers terecht. Voor de INTERNE LOGICA VAN EEN WERELD is dit een beetje dom.

  1. De dochter van Koning Willem / President Hardy loopt direct gevaar in dit plot (want de straten zijn ‘s nachts onveilig. Iets dat Van Vogt expliciet blijft herhalen)
  2. Dit is totale onzin. Tenzij Amalia / Patricia Hardy niet alleen de dochter van is, MAAR OOK NOG EENS EEN GEHEIM AGENTE!
  3. Waar zijn de rest van de mensen in deze verhaalwereld?

Van Vogt maakt in de opbouw van zijn plot dezelfde basisfouten die veel (en vrijwel alle) beginners maken. Ik vat die hier even kort samen als: De wereld waarin het verhaal speelt is blijkbaar niet groter dan Van Vogt’s woonkamer. Er passen maar een beperkt aantal mensen in en elk van deze mensen moet daarom wel een cruciale rol spelen. Dingen hebben verder geen gevolgen anders dan binnen diezelfde kleine ruimte.

Later kom ik hier meer uitgebreid op terug.

Zes miljard mensen

Onze huidige wereld telt grofweg zes miljard mensen. Elk van deze mensen heeft een eigen leven, eigen wensen, eigen beslommeringen en eigen verlangens.

In de levens van sommigen zal nooit iets dramatisch gebeuren. Anderen leven in oorlogsgebieden. Weer anderen zullen nooit armoede kennen. Weer anderen kennen niets anders dan armoede.

Bordkarton en luiheid

Als schrijver is het handig om de hele rest van de wereld in beschouwing te nemen.

Die rest van die wereld bestaat niet uit bordkarton, maar uit mensen. En dieren. En machines en andere zaken die je kunt gebruiken.

Hier is wat ik echter vaak achter de regels lees, bij dit soort onderontwikkelde karakter- en plotontwikkeling:

  1. Ik, de schrijver, begin met mijn hoofdpersoon in een bepaalde situatie
  2. Ik verzin een DINGES waardoor het verhaal op gang komt
  3. Dan ontmoet mijn hoofdpersoon een willekeurig, schijnbaar nietsbetekenend iemand die zomaar op dat moment in me opkwam, MAAR DIE LATER HEEL BELANGRIJK GAAT WORDEN
  4. Er gaat iets mis. Er zijn verder in die verhaal wereld niet echt andere mensen aanwezig die iets kunnen of doen, BEHALVE ALS IK DAT VERZIN!
  5. We zien wat gepruts van de hoofdpersoon om uit die situatie te komen.
  6. DAAR IS DIE PERSONAGE WEER UIT HET BEGIN!
  7. TOEVALLIG NET NU DAT NODIG IS VOOR HET PLOT!!!
  8. OMG! DAT PERSONAGE KAN IETS BELANGRIJKS, OF DOET IETS BELANGRIJKS, OF HEEFT IETS BELANGRIJKS (een pistool!), OF IS ZELF HEEL BELANGRIJK!!! OMG, OMG!!
  9. Probleem wordt opgelost. MAAR WAT IS DE PRIJS?!?!?!?

En dan gaan we verder met die vraag. “Wat is de prijs?” (Gilbert Gosseyn komt bijvoorbeeld steeds dieper in de shit.) En dan herhaalt dat patroon zich weer, of volgt een ander patroon.

Als je deze patronen herkent (dit is slechts één verhaalstramien: voor actieverhalen. Hetzelfde soort onderontwikkelde hap-snap patronen zie je op andere manieren b.v. ook in romantische ontwikkelingen) en denkt dat jouw verhaal daarin uniek is, vergeet het maar. Dit is het stramien dat ongeveer elke SF-schrijver uit de gouden eeuw in een actieverhaal propte. Van Van Vogt tot Keith Laumer, tot zelfs Jack Vance (maar dan vaak wat subtieler).

Je ziet het in 50% van de blockbusterfilms waarin de schrijvers geen zin hadden om hun best te doen om een goed verhaal neer te zetten. En dit stramien (vooral van: ik verzin iets, dan verzin ik NOG iets en dan NOG WEER iets) zie je terug in ongeveer 50% van de verhalen die naar een wedstrijd worden verzonden en in ongeveer 50% van de verhalen die in bundels als Ganymedes 13 en Ganymedes 14 zijn gepubliceerd.

Die hap-snap verhalen zijn vaak gebaseerd op een effectieve formule die heel goed kan werken als je dingen goed van te voren uitwerkt, maar de sluetelelementen worden vaak ter plekke door de schrijvers verzonnen, vervolgens tijdens het schrijven enigszins slapjes aan elkaar geknoopt maar niet achteraf nog eens goed doorgedacht of verder uitgewerkt. De belangrijkste gedachte is niet: “Is dit logisch binnen een consistente en coherente verhaalwereld waarin elke actie consequenties heeft?” maar “komt deze wending en dit personage me op dit moment goed uit voor het verhaal?”.

Ik lees daardoor te vaak acties die normale mensen nooit zouden plegen, gebeurtenissen die helemaal nergens op slaan (omdat het bijvoorbeeld eenvoudiger kan, of beter) en achteraf-momenten die helemaal nergens op slaan als echte mensen in die rol die dingen zouden hebben meegemaakt. Een beetje zoals in dit plaatje:

blije-kinderen

“Pappa en mamma zijn net gruwelijk doodgegaan, maar nu zijn we aan het einde van het verhaal en zijn we gelukkig weer veilig! Ha ha ha ha! Kijk! Appels! Uit een mandje! Hi hi hi”

Het belangrijkste bouwmateriaal van dat soort werelden is bordkarton. Er zijn wel andere elementen aanwezig, maar daaraan zit vaak geen backstory. Waarom is dit er? Waarom dat? Waarom gaan ze daar naartoe? Hoe voelen ze zich tijdens dat moment? Ervoor? Erna?

Het antwoord in die bordkartonnen wereld? “Dat maakt niet uit. Ze zijn dat, doen dat en beleven dat omdat ik die elementen daar heb neergezet.”

Bordkartonnen elementen hebben namelijk geen eigen leven en geen eigen wil.

Hoe voorkom je dit?

  1. Kijk naar je personages. Wie zijn ze? Wat doen ze? Wat willen ze? Wat kunnen ze? Wat kunnen en willen ze niet?
  2. Geef ze één rol in je verhaal. “Piet is een programmeur, Jan is een boekhouder”
  3. Geef de cruciale momenten aan die mensen die het meest geschikt zijn voor die rol. “Piet is OOK een geheim agent EN de zoon van de koning EN kampioen snelzwemmen!” wordt dan: “Klaas is een geheim agent, Marie is kampioen snelzwemmen,” en zo voorts. Hoe Piet en Klaas en Marie elkaar vervolgens kennen of tegenkomen is een probleem van later
  4. Hou dingen simpel. Zodra je rare kronkels moet maken om dingen te laten kloppen, ben je waarschijnlijk op het verkeerde spoor.
  5. Doe research. Hoe doen andere mensen dat? In het echte leven? Wat komt daar bij kijken? Hoeveel tijd kost dat? Zorg dat je weet waarover je schrijft, of het in ieder geval goed genoeg kan faken.
  6. Ga na afronding terug naar je sleutelelementen en maak ze beter. Hoe?
    1. Splits personages als ze teveel doen voor één persoon.
    2. Geef ze een eigen wil en een eigen leven.
    3. Verplaats je in hun situatie en ga al de stappen na van dat karakter. Klopt dit? Kan dat wel? Is dat wel logisch? Zou jij dat doen in zijn of haar plaats en als daar echte risico’s en echte consequenties aan vast zaten (zoals ontslag, de dood, botbreuk, verlies van status of respect in je eigen omgeving)? Echt? Echt waar? Zeker weten?

Diepte geven

Ik volg hier even een alternatief pad, met de kaders van het oorspronkelijke verhaal als leidraad. Kernpunt? Wat zou er met dit verhaal gebeuren als Van Voggt net even breder gekeken zou hebben? Skip als je niet al deze lappen tekst wilt lezen.

De wereld van nul-A heeft oneindig veel spelers. 

President Hardy verlangt naar het behoud van een wereld waarin mensen zonder geweten, zoals hijzelf, de macht kunnen blijven houden. De verspreiding van de wereld van nul-A, waarin het individu, samenwerking en het gezond verstand centraal staan, is daarom een bedreiging.

De Aarde is een puinzooi. Venus een uitwijk voor de winnaars van de nul-A test, van het spel. De reden dat het spel nog steeds kan doorgaan is door een wankele verhouding tussen Venus en Aarde.

De test met de leugendetector die Gilbert in het begin doet, is tegelijkertijd ook een manier om bijvoorbeeld subversieve elementen uit het spel te filteren. Dat zijn mensen die een gevaar vormen voor het spel van President Hardy.

We hebben in dit verhaal te maken met geheim agenten van Venus: de planeet waar de winnaars van het nul-A spel naartoe gaan. We hebben te maken met geheim agenten van de galactische supermacht die sinds een paar decennia contact heeft met Aarde. We hebben in die groep een aantal spelers die willen dat de Aarde succes heeft in haar nul-A trainings-traject en een aantal spelers die dat liever zien falen. Die laatste groep werkt samen met President Hardy.

Dan hebben we Gilber Gosseyn, die een mutant is met bijzonder gaven. Gaven die volledig tot hun kracht kunnen komen als hij zijn eigen nul-A training kan afronden. Gosseyn is al een keer doodgegaan. Dit is zijn nieuwe leven en iemand is verantwoordelijk voor zijn tot-leven komen. Het doel van deze onzichtbare speler (we zien en ontdekken alles voornamelijk vanuit de ogen en belevenissen van Gosseyn) is om al de andere spelers in dit spel in het daglicht te brengen.

De nul-A spelen en de grote gemiste kans van Van Vogt

De nul-A spelen zijn tests die zijn ingesteld voordat president Hardy aan de macht kwam. Gezien het voortschrijden van onze tijd (het verhaal komt uit 1945), kunnen de voorrondes thuis worden gedaan. De finales zijn echter nog steeds in de stad met de Machine: een gigantische computer in (in mijn versie) een diepe grot onder de hoge toren.

De spelen testen de nul-A vaardigheden van de spelers, die allemaal draaien om onder andere:

  1. Een juiste interpretatie van situaties (waarneming, interpretatie, hypotheses, aanwezige feiten checken en de juiste gevolgtrekkingen maken voor die situatie)
  2. Een korte “thalamus-pauze” waarin lichaam en geest even de tijd krijgen om een schok te verwerken
  3. Een volledige beheersing van fysieke en emotionele reacties

Patricia Hardy

Als we Partricia Hardy willen behouden in dit verhaal, dan zijn de herinneringen van Gosseyn bijvoorbeeld zowel vervalst als waarheid. Gosseyn is inderdaad een getrainde nul-A denker. Gosseyn had inderdaad een verhouding met Patricia Hardy. Maar de vrouw die Gosseyn ontmoet als hij gedwongen is het hotel te verlaten is een agente, van president Hardy, niet Patricia.

Zonder het te beseffen heeft Gosseyn zijn relatie met Patricia prijsgegeven en daardoor een paar alarmbellen af laten gaan bij haar vader. Wat doet Patricia met een nul-A denker? En wie is deze Gilbert Gosseyn?

Vanaf hier vindt een plotverandering plaats ten aanzien van het oorspronkelijke verhaal. De eerste 30 bladzijden kloppen niet meer.

Van Vogt en nul-A

Voordat we het verhaal uitzetten: Van Vogt had een ideaal voor ogen met dit boek. Hij had in de jaren daarvoor: “Science and sanity” van Anton Korzybski gelezen en dit was (volgens de naleveringen over Van Vogt) een soort openbaring voor hem.

“De wereld van nul-A” is in die zin een soort fan-fictie van dat (meer dan 800 bladzijden tellende) boek.

Na een hele opzet over “de spelen”, in het begin van het boek, komen deze vervolgens nooit meer terug. Gosseyn zal in het oorspronkelijke boek nooit deelnemer zijn. Dat is een enorme gemiste kans. De weinige momenten dat Van Vogt wel aan exposure kan doen van zijn eigen invullen van een nul-A wereld, wordt verspild aan redelijk loze interacties tussen Gosseyn en het meisje dat nul-A dingen wil leren.

Dat is dus een enorme gemiste kans.

Het nieuwe begin van het verhaal

We beginnen het verhaal met 2 lijnen:

  1. Gosseyn doet mee met de spelen
  2. Patricia Hardy wordt ontmaskerd via de geheime relatie die ze had met Gilbert Gosseyn.

In de eerste 60 bladzijden zien we Gosseyn zijn nul-A training toepassen in allerlei situaties, terwijl de geheime dienst van President Hardy steeds dichter bij de ontrafeling komt van het geheim van Patricia Hardy: dat ze een volleerd nul-A adept is.

We zien verder hoe Gosseyn wordt ingepalmd door een agente van Hardy: “wordt mijn leraar!”, in een patroon dat dat van Patricia spiegelt. Ze wil de voorronde halen, heeft wat training gehad, maar vooral van charlatans en vraagt Gosseyn wanhopig naar de meest effectieve manier om die dingen te leren die ze nodig heeft om door die eerste ronde heen te komen.

Gosseyn stemt toe.

Hier leren wij, de lezers, de basistraining van Gosseyn en van de nul-A filosofie die in de boeken van Van Vogt zitten.

We leren over de intergalactische spanningen en de intergalactische samenzwering via de ambities en acties van Patricia’s vader: President Hardy.

Op bladzijde 70 zitten we helemaal in die wereld, met nog genoeg mysteries die ontrafeld kunnen worden.

Ergens rond bladzijde 80 kunnen we de ommekeer late komen waardoor we in het tweede stuk komen.

Gosseyn sterft en komt weer tot leven

Het is niet helemaal duidelijk wat de AArde en het zonnestelsel op dat moment kunnen, maar onsterfelijkheid lijkt op dat moment in die verhaalwereld een verlorengegane technologie, of iets dat niet op Aarde ontwikkeld is.

Laten we er daarom uitgaan dat Gosseyns onsterfelijkheid mogelijk is door technologieen die niet in het Zonnestelsel zijn ontwikkeld. Dit maakt een paar dingen makkelijker (waarom alleen Gosseyn?) maar ook lastiger (hoe verwerk je dit later in het spionage /samenzweringsverhaal?)

Laten we er verder van uitgaan dat Gosseyn geen mens van Aarde is, maar dat hij –vanwege de gebeurtenissen in zijn eigen verledens– wel dénkt dat hij van Aarde is, sinds we toch dat pad hebben ingeslagen. Ook dat voegt echter raadsels toe en extra vragen die later beantwoord moeten worden.

We hebben op dit moment in het verhaal de volgende spelers:

  1. President Hardy, die samenzweert met een buitenaardse groep mensen die de ontwikkeling van de Aarde en de Aardse mensheid graag in de duisternis van geweld en onderdrukking wil houden.
  2. Howard Crang, die een dubbelspel speelt
  3. John Prescott, die een Aardse agent en infiltrant van President Hardy op Venus is
  4. “X” die grotendeels van plastic is en een directe handlanger is van President Hardy
  5. De geheime speler (“Z”) die de geheime spelers in het zonnestelsel bloot wil stellen, zodat de volgende stappen in een meesterplan kunnen worden ontbloot
  6. Gilbert Gosseyn, die zijn eigen doelstellingen heeft (Naar Venus!) maar uiteindelijk een speelbal is in een groter spel.
  7. Geheime, galactische speler “A”, die samenzweert met President Hardy, om de Aarde klein te houden en waarvan “X” mogelijk een agent is.
  8. Geheime, galactische speler “B”, die van mening is dat de Aarde en het zonnestelsel recht heeft op haar eigen ontwikkeling.

Het is inmiddels duidelijk dat Gosseyn een gevaar vormt voor het complot waarvan President Hardy een onderdeel vormt. In een wereld waarin mensen nog steeds kunnen verdwijnen omdat de regering dat nuttig vind, wordt Gosseyn gearresteerd, niet-wetend wat hem overkomt, en in een achterkamer ter dood gebracht. Door wurging in mijn versie, want de door door een regen van kogels (in de versie van Van Voght) is dan wel spectaculair, maar vereist een ontsnapping die weer helpers vereist, die het plot weer compliceren.

Gosseyn sterft.

Gosseyn sterft en komt weer tot leven in het woud op Venus.

Ik ben ongeveer op dat punt in het boek.

Het gaat verder voorbij de insteek van deze blogpost om het hele eerste nul-A boek van Van Vogt te gaan herschrijven.

Slot

Een verhaal is meer dan een aaneenschakeling van gebeurtenissen die voortkomen uit je plot, of omdat dat op dat moment wel een goed idee, of een goede plotwending lijkt.

Dat andere schrijvers dat óók doen (inclusief Van Vogt, Keith Laumer en Dan Brown) wil nog niet zeggen dat het een goed idee is.

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s